Анатай Өмүрканов феномени: поэтикалык масштаб, жарандык үн жана лирикалык космология
Бул макалада классик акын Анатай Өмүркановдун чыгармачылыгынын көркөм-эстетикалык масштабы, жарандык позициясы жана лирикалык дүйнөсү комплекстүү талданат. Изилдөөдө акындын биографиялык контексти, Талас өрөөнүндөгү маданий чөйрө, поэтикалык тексттер жана адабий миссиясы каралат. Макаланын негизги тезиси — Өмүрканов поэзиясы кыргыз интеллигенциясынын моралдык үнүн чагылдырган жарандык лириканын классикалык үлгүсү болуп саналат. Ошондой эле акындын поэтикалык системасында байыркы түрк-кыргыз дүйнөтаанымы, тумар архетипи жана сүйүү лирикасынын эстетикалык философиясы бир бүтүн көркөм дүйнө катары калыптанганы көрсөтүлөт.
Акын жана эл үнүнүн биримдиги
Кыргыз поэзиясынын тарыхында акындын үнү көп учурда элдин үнү менен теңдеш болуп келген. Мындай миссияны аркалаган акындардын бири — Анатай Өмүрканов. Анын чыгармачылыгы көркөм ой жүгүртүүнүн кеңдиги, коомдук жоопкерчилик жана философиялык лирика менен айырмаланат. Акын кандай гана тарыхый же саясий кырдаал болбосун интеллигенция өкүлү катары унчукпай калууну тандаган эмес. Ал поэзия аркылуу коомдук пикирди жаратып, чындыкты коргогон акын катары кабыл алынган. Ошондуктан кыргыз адабий чөйрөсүндө төмөнкү баа калыптанган: «Анатай Өмүрканов — абийир менен чындыктын акыны». Бул аны кыргыз адабиятынын жарандык миссиясын уланткан классик акындардын катарына кошот.
Талас маданий феномени жана акындын руханий тамыры
Анатай Өмүрканов Талас жергесиндеги айтылуу Эчкилүү тоосунун этегиндеги Арал-Ырчы булак айылында туулган. Бул чакан айыл кыргыз оозеки айтуучулук өнөрүнүн өзгөчө борборлорунун бири болуп эсептелет. Бул айылдан кыргыз маданиятына чоң салым кошкон бир катар белгилүү төкмөлөр жана айтуучулар чыккан: Алымкул Үсөнбаев, Эстебес Турсуналиев, Замирбек Үсөнбаев, Абдылда Нуралиев, Аалы Туткучев ошондой эле айтуучулар: Асанкан Жуманалиев, Самат Көчөрбаев, Улук Токтоболот уулу, Жанат Канат уулу. Бул жагдай Арал айылын кыргыз маданиятындагы поэтикалык мектеп катары кароого мүмкүнчүлүк берет. Мына ушундай руханий чөйрөдөн чыккан Өмүрканов бүгүн ошол айылдын маданий символу, тиреги болуп турган аксакалдардын бири катары каралат.
Поэзиясынын масштабы: улуттук жана философиялык горизонт
Өмүрканов поэзиясынын тематикалык структурасы бир нече негизги деңгээлден турат:
1. улуттук тарых жана эл тагдыры;
2. адамдын ички дүйнөсү;
3. жарандык жоопкерчилик;
4. сүйүү жана руханий тазалык;
Мисалы, акындын сүйүү лирикасында сезим философиялык образга айланат:«Балбылдап турган көзүңдөн,
Бал боло калат уу дагы…» Бул сапта карама-каршылык поэтикасы колдонулат. Сезим — адам тагдырын өзгөртө турган күч катары берилет. Ал эми жарандык лирикасында акындын позициясы өтө ачык: «Чыгып кетсе чыгып кетсин чымын жан,
Чындык үчүн чыңырганым чыңырган.» Бул жерде поэзия моралдык декларацияга айланат. Акындык миссия — чындыкты коргоо.
Жарандык поэзия жана дүйнөлүк аналогия
Өмүркановдун поэзиясын дүйнөлүк адабият контекстинде караганда анын жарандык үнү белгилүү акындардын поэтикалык позициясына үндөш: Пабло Неруда — элдин тарыхын жана тагдырын ырдаган, Назым Хикмет поэзияны коомдук күрөштүн куралына айланткан, Евгений Евтушенко жарандык поэзиянын символу. Өмүрканов да ушул салтты кыргыз адабиятында уланткан.
«Энекем» ыры жана тумар архетипи
Өмүрканов поэзиясында өзгөчө орун ээлеген чыгармалардын бири — «Энекем». «Кырсыктан колдогон тумарым,
Кыйшайсам түзөтүп турарым.
Кырк жылга кабарсыз кетсем да,
Кыйкырып алдымдан чыгарым…» Бул жерде поэтикалык система үч катмарда иштейт. Архетиптик катмар; Кыргыз дүйнөтаанымында тумар — коргоочу символ. Акын бул түшүнүктү жаңычыл чечмелеп, эненин жүрөгүн сакралдуу тумар менен теңейт. Формула:
тумар → коргоо
эне → өмүрдүн сактоочусу.
Убакыт философиясы;
«Кырк жыл» символу кыргыз маданиятындагы ыйык сандардын бири. Бул жерде эненин күтүүсү убакыттан жогору турган руханий категорияга айланат.
Интуитивдик байланыш;
«Кыйкырып алдымдан чыгарым» — эне менен баланын руханий байланыш модели.
Сүйүү лирикасынын психологиясы
Өмүркановдун сүйүү лирикасы кыргыз поэзиясында өзгөчө эмоционалдык тереңдикке ээ: «Бар тарабым бир гана сен жыттанып,
Бажырайган көздөрүңө суктанып.
Бакытымдай мүнөт сайын сени эстейм,
Баскан изиң башкалардан кызганып…» Бул саптарда төмөнкү көркөм механизмдер иштейт: жыт аркылуу эстөө, көз образын идеализациялоо, кызганычтын эстетикалык формасы. Бул — сүйүүнүн толук психологиялык модели.
Улуу сүйүү поэмасы жана эстетикалык кульминация
Өмүркановдун сүйүү поэзиясында өзгөчө философиялык саптар бар: «Сан жетпеген колу менен падыша,
Бир сулууга жеңилгендей жеңилгем…» Бул жерде поэтикалык теңдеме пайда болот: бийлик < сүйүү. Бул мотив дүйнөлүк поэзияда Шекспир, Петрарка сыяктуу классиктерде да кездешет. Дагы бир күчтүү метафора: «Куудай учуп,
Суудай агып суйкайган,
Күндөн бүткөн,
Айдан бүткөн Ак Бөпө.» Бул жерде түрк мифологиясындагы космологиялык үчилтик көрүнөт: Күн — Ай — Суу.
«Төрө акын» концепциясы жана поэзиядагы чоку
Кыргыз адабият таануу илиминде айрым акындарга карата эл берген титулдар бар. Өмүркановго «төрө акын» түшүнүгү колдонулат. Бул түшүнүк төмөнкү сапаттарды билдирет: поэтикалык бийиктик, маданий авторитет, моралдык позиция. Өмүрканов ушул үч сапатты бириктирген акындардын бири. Кыргыз поэзиясында акындардын шарттуу үч типи бар:
1 элдик акын
2 философ акын
3 жарандык акын
Өмүрканов бул үчөөнү бириктирген. Ошондуктан айрым адабиятчылар аны поэзиядагы чоку,
Хан-Теңирдей бийик акын катары мүнөздөшөт.
Акын жана маданий институттар
Өмүркановдун феномени анын поэзиясы менен гана чектелбейт. Ал: узак жылдар Адабият басмасында жетекчи болгон, көптөгөн кыргыз жазуучуларынын эле эмес, унутта калган, «заманачыл» деп, идеологияга туура келбейт деп Совет доору жектеп турган гуманисттердин китептеринин жарык көрүшүнө көмөк көрсөткөн, адабий процессти уюштурууда активдүү роль ойногон. Бул аны жөн гана акын эмес, маданий институционалдык фигура катары да көрсөтөт.
Устаттарга арналган руханий эстеликтер
Акындын төмөнкү китептери өзгөчө маанилүү: «Асылдар», «Байдыкем жөнүндө дил баян». Бул эмгектер кыргыз адабиятынын корифейлерине арналган руханий эстеликтер катары бааланат.
Өмүрканов феномени: поэтикалык синтез
Жогорудагы анализ көрсөткөндөй, Өмүрканов поэзиясы үч чоң дүйнөнү бириктирет:
1 кыргыздын байыркы дүйнөтаанымы,
2 жарандык поэзия,
3 терең сүйүү лирикасы.
«Энекем» ырындагы эне — руханий тумар. Сүйүү ырларындагы аял — космостук сулуулук.
Жарандык ырларындагы акын — чындыктын үнү. Мына ушул үч образ бириккенде кыргыз поэзиясында өзгөчө бийик поэтикалык чоку пайда болот.
Анатай Өмүрканов — кыргыз адабиятынын тарыхында өзүнчө феномен жараткан акын. Анын поэзиясында үч негизги күч бириккен: элдин үнү, интеллигенциянын жоопкерчилиги, терең лирикалык философия. Таластагы Арал-Ырчы булак айылынан чыккан бул акын бүгүн кыргыз маданиятынын тиреги болуп турган улуттук сыймыктардын бири. Ал поэзияда да, коомдук турмушта да активдүү позицияны карманып, кыргыз адабиятынын өнүгүшүнө чоң салым кошкон. Илимий жыйынтык катары төмөнкү тезисти айтууга болот: Анатай Өмүрканов — кыргыз лирикасынын масштабын кеңейткен, жарандык поэзияны жаңы деңгээлге чыгарган классик акындардын бири. Өмүрканов феноменин төмөнкү формула менен дагы түшүндүрүүгө болот:
улуттук тамыр + жарандык позиция + терең лирика = классик акын.
… кыргыз адабиятында көптөгөн таланттуу акындар бар. Бирок, алардын арасынан айрымдары гана тоо чокусундай бөлүнүп көрүнөт. Анатай Өмүрканов — дал ошондой акындардын бири.
Ал кыргыз поэзиясында шаңкайган Хан-теңир чокудай көрүнгөн акын. Акын көп — Анатай жалгыз!
Урматым менен,
Манасчы небереси Азиз БИЙМЫРЗА уулу