Эрнистин эмгеги тууралуу жылуу сөздөрγңγздөр өтө маанилγγ
Акын, котормочу, журналист жолдошум Эрнистен (Асек уулу) 2020-жылдын 29-январында ажыраганбыз. 31-январда Ат-Башы районунундагы Кызыл-Туу айылында жерге берилген. Алты жылдан бери жылына γч кγн эскерγγлөрдγ сайтыбызга берчγбγз. Быйыл эскерγγ көп болуп, четинен жайгаштырып жатабыз.
Буга чейин Мелис (Эшимканов) байкенин Эрнис тууралуу жазган архивдеги (“Асаба” 1999-жыл) макаласын жана белгилγγ комузчу Кенжебек Алдаярдын эскерγγсγн (“Ыйлоо. Кара өзгөй” жоктоо кγγсγн) бергенбиз. Кечээ (31-январда) мыкты ырчы Нуржигит Молдоярдын «Мастер менен Маргарита» котормосу тууралуу пикирин бергенбиз. Бγгγн «Манас» театрынын, «Манас» улуттук академиясынын мурдагы жетекчиси, манасчы, китепти көп окуган, сөз баккан, сөзгө чечен иним Азиз Биймырза уулунун жазганын бергени турабыз.
Назира СААЛИЕВА
Эрнис Асек уулу — көркөм котормонун устаты жана маданий диалогдун өкүлү
Кыргыз адабиятынын заманбап өнүгүү процессинде поэзия, публицистика жана көркөм котормо тармактарында бирдей ийгиликке жетишкен инсандардын катарында Эрнис Асек уулу өзгөчө орунду ээлейт. Ал — акын, журналист жана котормочу катары улуттук көркөм ой жүгүртүүнү кеңейткен, кыргыз тилинин көркөм мүмкүнчүлүктөрүн дүйнөлүк адабияттын контекстинде сынап көрө алган синкреттүү чыгармачыл инсан.
Мен Эрнис Асек уулун алгач «Асаба» жана «Агым» гезиттериндеги публицистикалык жана көркөм материалдары аркылуу тааныгам. Бул басылмалардагы ишмердүүлүгү анын куйкум сөзгө, так ой жүгүртүүгө жана көркөм тилге болгон жөндөмүн ачык көрсөткөн. Асек уулунун чыгармачылык бейнеси поэзия менен гана чектелбестен, көркөм котормо аркылуу дагы толукталып, кеңири масштабга ээ экендигин окуган сайын түшүндүм.
Эрнис Асек уулунун котормочулук ишмердүүлүгү — анын чыгармачылыгынын эң бийик жана жоопкерчиликтүү тармактарынын бири. Ал котормону жөн гана текстти бир тилден экинчи тилге көчүрүү катары эмес, маданияттар аралык көркөм диалог катары түшүнгөн котормочулардын катарына кирет. Анын котормочулук чеберчилиги төмөнкү өзгөчөлүктөр менен мүнөздөлөт:
- Көркөм эквиваленттүүлүккө жетишүү
Эрнис Асек уулу түп нусканын мазмунун гана эмес, анын ички ритмин, стилдик өзгөчөлүгүн, философиялык катмарын кыргыз тилинин табиятына ылайык жеткире алган. Бул айрыкча дүйнөлүк адабияттын татаал үлгүлөрүн которууда көрүнөт.
- Маданий адаптациянын жогорку деңгээли
Котормочу бөтөн элдин тарыхый-маданий контекстин кыргыз окурманына жатсындырбай, «Улуу тоо койнунда болгон окуядай» кабыл алына турган деңгээлге чейин жеткирген. Бул — котормонун эң жогорку жетишкендиги.
- Философиялык тексттерди которуудагы тактык
Конфуцийдин осуяттарын кыргыз тилине которууда Эрнис Асек уулу терминологиялык тактык менен поэтикалык тунуктукту айкалыштыра алган. Натыйжада чыгыш философиясынын мааниси жоголбостон, кыргыз окурманына жеткиликтүү текст пайда болгон.
«Мастер менен Маргарита» романы: философиялык жүк жана котормочулук чеберчилиги
Эрнис Асек уулунун котормочулук ишмердүүлүгүндөгү эң олуттуу эмгектери — Михаил Булгаковдун «Мастер и Маргарита» романынын кыргыз тилине которулушу. Бул чыгарма көп катмарлуу философиясы, символизмге бай стили жана ирония менен трагизмдин айкалышы менен айырмаланат. Романдын негизги татаалдыгы — анын көп катмарлуу сюжеттик түзүлүшүндө. Москвадагы сатиралык реалдуалдуулук, Иерусалимдеги философиялык драма, Мастер менен Маргаританын трагедиялуу сүйүүсү бири-бири менен символдук деңгээлде айкалышат. Бул катмарларды башка тилге көчүрүүдө сөздүн түз мааниси гана эмес, астындагы метафизикалык жүк да сакталууга тийиш.
Эрнис Асек уулу аталган романды которууда автордук стилди сактоо менен бирге кыргыз тилинин көркөм ресурстарын толук пайдаланыптыр. Воланддын ирониясы, Понтий Пилаттын ички трагедиясы жана Мастердин руханий жеңилиши менен жеңиши — мунун баары котормодо өзүнүн көркөм-психологиялык нукун жоготпой берилген. Бул аны жөнөкөй котормочу эмес, интерпретатор жана маданий көпүрө куруучу катары көрсөтөт.
Кыска өмүр — терең из: салыштыруу
Адабият тарыхында кыска өмүрүндө чоң из калтырган инсандар көп. Алардын катарында Франц Кафка, Осип Мандельштам, Федерико Гарсиа Лорка бар. Алардын чыгармалары өмүрүнүн узактыгы менен эмес, философиялык жана көркөм мааниси менен өлчөнөт. Эрнис Асек уулунун да кыска өмүрүндө жасаган эмгеги сан менен эмес, маңыз менен өлчөнөт. Асек уулу дүйнөлүк татаал тексттерди кыргыз тилине жеткирүүдө чоң интеллектуалдык жана эстетикалык жоопкерчиликти өз мойнуна алган. Ал кыргыз тилинин көркөм мүмкүнчүлүктөрүн толук ачып, маданий диалогду бекемдеп кетиптир.
Эрнис Асек уулу — кыргыз адабиятындагы көркөм котормонун деңгээлин жаңы баскычка көтөргөн, дүйнөлүк адабият менен улуттук тилдин ортосунда бекем көпүрө курган синкреттүү чыгармачыл инсан. Анын котормолору кыргыз окурманына дүйнөлүк көркөм жана философиялык мурастарды өз эне тилинде терең түшүнүүгө мүмкүндүк берди. Ошону менен бирге, Асек уулунун котормочулук ишмердүүлүгү кыргыз тилинин көркөм, интеллектуалдык мүмкүнчүлүктөрүнүн кең экенин дагы бир ирет далилдеди.
Кыска өмүрүнө карабастан, Эрнис Асек уулу кыргыз маданиятына улуттук тил аркылуу дүйнөлүк адабиятты алып келген жана көркөм котормонун чеберчилигин жогорку деңгээлге көтөргөн инсандардын катарында эл сыймыгы катары түбөлүк жашай берет.
Азиз БИЙМЫРЗА уулу
Алдыда…
Куржунубузда бир топ эскерγγлөр бар: Эрнистин агайы, профессор Мырзабек Жумаевдин, “Баягы Асаба” гезитинде чогуу иштеген журналист Кайрат Кенжебай уулунун жана дизайнер Тимур Шарапиевдин, “Асаба”, “Агым”, “Баягы Асаба” гезиттерине аймактан өз кабарчы болуп тынбай жаңылык жазып турган кесиптеш агаларыбыз Алишер Токсонбаев менен Кγмөндөр Усуп Тегиндин, “Де-факто” гезитинде чогуу иштеген, учурда “Азаттык” радиосунда эмгектенип жаткан Санжи Туйтунованын, “Агым” гезитинде иштеген Шайырбек Эркин уулунун, Асел (Эшимканова) жеңемдин эскерγγлөрγ, белгилγγ акын, тележурналист Атахан Кожогуловдун, Кыргыз эл артисти Амантай Кутманалиевдин Эрниске арнаган ырлары бар. Ар бириңиздердин жазганыңыздарды, ал эле эмес, комментарийге чейин окуйм, анткени, Эрнистин эмгеги тууралуу жылуу сөздөрγңγздөр өтө маанилγγ. Таланттарды баалаган сиздердей жакшы адамдар турганда, жолдошумдун кызылдай эмгеги текке кетпейт, аты өчпөйт, унутулбайт! Бар болуңуздар!
Назира СААЛИЕВА
P.S. Урматтуу окурман, ар бириңиздердин тамчы пикириңиздер да маанилγγ, баалуу, анткени алар да таш жарат. Сиздердин Эрнис тууралуу эскерγγңγздөр, котормо боюнча ой-пикириңиздер алгач “Алакан” сайтыбызга жарыяланат, анан Эрнис Асек уулу аттуу китепке кирет.