“Манас жана Муктар”…
Кыргыз Республикасынын Президентинин “Кыргыз элинин баа жеткис руханий мурасы – “Манас” эпосу (Манас, Семетей, Сейтек) үчилтигин ар тараптан изилдөө жана популярдаштыруу боюнча кошумча чаралар жөнүндө” жана “Улуттук дем – дүйнөлүк бийиктик” уңгужолу жарлыктарынын алкагында “Манас жана Муктар” даректүү тасманын бет ачары жакында эле болуп өттү.
Чакыруу алганым менен зарыл ишке байланыштуу жакшы иш-чарага бара албай калганым менен кесиптештерден тасманын γзγндγсγн көрγп кызыгып калгам. Өзгөчө кыргыз-казак элинин орток сыймыгы, казак элинин жазуучусу, «Манасты» изилдеген илимпоз, тагдыры талаш болгон кыйын кезеңде “Манас” эпосубузду сактап калганга тарыхый чоң салым кошкон манастаануучу, окумуштуу Мухтар Ауэзовдун ролун биздин кесиптеш-журналист Эмилбек Момуновдун тартылып калганына кызып болуп, ага суроолорум бар болчу. Акыры ошо суроолорумду Эмилбек мырзага берип, кызыктуу маек болду.
— Эмилбек мырза, “Манас жана Муктар” даректγγ тасмасына тартылуу, болгондо да тарыхый инсандын ролун аткаруу сунушу тγшкөндө дароо макул болдуңузбу, же кандай?..
— Жок, мага бул тасмасынын режиссёру, “Барсбек Глобал” продакшн-компаниясынын жетекчиси Нуриза Чынтемирова мындай сунуш менен кайрылганда алгач тамашалап атат го деп ойлогом. Деги эле киного, болгондо да тарыхый инсан Мухтар Ауэзовдун ролун аткарууну кыялданган да эмесмин. Анда өткөн жылдын жай айлары болчу, бир чети күнүмдүк жумуштардан баш көтөрө албай, бул сунуш тууралуу ээн-эркин ойлонууга да чама-чаркым жок эле. Болгону “Мен кесипкөй актёр болбосом, анын үстүнө кыргыз-казакка белгилүү улуу адам Мухтар Ауэзовдун ролун аткаруу чоң жоопкерчилик эмеспи. Киного тартылып, бир нече күн жүрүп алсам, жумушум менен чакан тоок чарбам эмне болот…”,- деп гана кутуулунун амалын издеп жооп бергенмин.
Аңгыча жай саратан мезгили бүтүп, күз келген менен менин жумуш жана жеке чарбанын ортосундагы түйшүгүм түгөнбөй, тызылдап чуркап жүргөн күндөрдүн биринде Нуриза социалдык тармактагы жеке барагыма “Эмил агай, киного тартылууга даярсызбы?,- деп, кайсы күнү, саат канчада, каерге барып, маңдай чачымды кырдырышым керектигин айтканда “маселенин олуттуу” экендигин, качып кутула албастыгымды түшүнүп, жумуштан жетекчиден уруксат сурасам, макул болду. Бир чети мен бул документалдуу тасмада айрым эпизоддорго гана, улуу манасчы Саякбай Каралаев жана залкар жазуучу Чыңгыз Айтматовдор менен жолуккан учурларына, Чолпон-Атадагы үй-музейиндеги кадрларга тартыларымды укканда бир аз жеңилдей түштүм.
— Анан?… маңдай чачыңызды кырдырган боюнча жγрдγңγзбγ?
— (Кγлγп) Ооба, бир айдай жүрдүм го, «таз» болуп. Анткени октябрдын башында экен, Чолпон-Атада тартылып келген соң, кийинки эпизоддорго тартылуу ноябрда УТРКда болмок. Мага гримерлер “чачыңызга тийбеңиз” дешкен. Ошентип бир айга жакын ошол калыпта жүрүүгө туура келди.
Ноябрь айынын башы болсо керек эле, жамгыр аралаш кар жааган кечке маалда маңдай чачымды кырдырып, ошол чачтарды кайра эле тармалдатып жабыштырып, эртең менен саат жетиде Раззаков көчөсүндөгү “Манас” улуттук академиясынын имаратына келдим. Ал жерде түнү менен Таластан жол жүрүп менден мурда келген, Талас музыкалык драма театрынын көркөм жетекчиси болуп иштеген Чыңгыз Айтматовго куюп койгондой окшош, бою да келбеттүү Кутберди деген жигит отуруптур. Ошентип жарым сааттан кийин Ала-Арча капчыгайына жетпей сол жакка бурулган тоого барып, Ауэзов менен Айтматовдун жолуккан учурлары тартылды.
— Ал жактан эмнени байкай алдыңыз?
— Белгилей кетүүчү жагдай, ошол учурда бир күн мурда жамгыр, кар жаап, күн чайыттай ачылып кеткендиктен, жерден чыккан буу менен тоонун боорундагы ак карлар аябай тунук тартылып, тасмага кошумча кооздук менен эң сонун пейзаж тартуулаптыр. Мындай кооздукту даректγγ тасманы көргөндө байкадым
Ал эми Саякбай Каралаевдин ролун Каракол театрында иштеген, Алматыдан актёрдук өнөргө окуп келген, эң негизгиси бул да Саякбайга өңү-түсү куюп койгондой окшош Канат Шабдалиев аткарды. М. Ауэзовдун Чолпон-Атада үй-музейи бар эмеспи, биз ошол жерде жана Ысык-Көлдүн жээгинде үч күн тартылдык.
— Өзγңүздγн Мухтар Ауэзовго окшош экениңизди буга чейин билчγ белеңиз?
— (Кγлγп) Жок, кайдан, Мухтар Ауэзовго окшошмун деп эч качан ойлогон эмесмин. Ал тургай Нуриза алгач жумушка келип жолукканда “… мына айтпадым беле, туура эле тандаптырмын, Мухтар Ауэзовго окшош турбайсызбы…”,- дегенде да маани берген эмесмин.
Бирок биринчи ирет бир жагдайды айтып коёюн, бул тууралуу 30-апрелде тасманын бет ачары болгондо “Манас” академиясынын президенти Назира Аалы кызы башкы ролду аткарган актёр катары көрүүчүлөрдүн алдына чакырганда бир сөз айтып коёюн деп микрофонду сурап, кыскача мыйнда деп айттым эле.
Менин раматылык таенем Багдагүл казактын кызы болот, 1930-жылдары катары менен бир нече жыл кургакчылык болуп, “казак тозуган” жылдар деп аталган кыйын мезгилде таенемди тогуз жашында он бир жаштагы эжеси менен агалары Сүлүктү шаарына алып келип, жергиликтүү элге “Бул эки кызды өлтүрбөй багып алгыла, тирүү болсок кийин келип алып кетебиз…”,- деп таштап кетишкен экен. Кийин таенем чоңоюп, бойго жеткенде таятабызга турмушка чыгып, жети балалуу (төрт кыз, үч уул) болот. Ал эми уул, кыздарына өзүнүн туугандарынын (Шахсанам, Ниймат, Алибек, Айзада-менин апам, Буузара, Райхан) ысымын ыйгарат. Өзү мен студент болгон 1992-жылы сексен жаштан өтүп каза болду. Өтө боорукер, акылдуу адам эле.
Казактар кызына байлыгын мурас калтырбаган менен эч качан унутпайт экен, 1970-жылдары таенемдин бир тууган агаларынын керээзи боюнча алардын балдары Кызыл-Ордодон өздөрү издеп келишип, жээндери менен катташып турушту.
Ал эми 1986-88-жылдары Москвада Советтик армиянын катарында кызмат өтөгөн учурда да эмнегедир казак кызматташтар “Сен казаксың же атаң же апаң казак…”,- дей беришчү. Мен бул жөнүндө Нуризага айткан деле эмесмин, бирок тасма тартылып жатканда же бүткөндө айтсам, “көрдүңүзбү, мен билгенмин да…”,- деди.
Мени багып-чоңойтуп, тарбиялаган чоң энем тарых, санжыраны жакшы билчү, ал кишиге чоң атабыз айтып берчү экен, кыргыз-казак бир эле эл болгондугун, эгиз уулдардан тарагандыгын, кимиси энесинин оң жагында, кимиси сол жагында жаткандыгына чейин айтчу экен. Казакстандын тунгуч президенти Нурсултан Назарбаев да “мен үчүн дүйнөдө казакка эң жакын, бир тууган эл – кыргыздар…”,- деп айтпады беле.
— Журналист актёр болгону боюнча кандай пикир угуп жатасыз?
— Балдарымдан, туугандарымдан тартып, тааныштарга чейин сүйүнүп, таң калып, куттуктап, жылуу сөздөрүн айтып жатышат. Мүмкүнчүлүгү болгондор тасманын бет ачарына барып көрүштү. Баары эле “Чындап эле Мухтар Ауэзовго окшош турбайсыңбы”,- дешет. Айтып өткөндөй, менин маңдай чачымды гана кырып, аны тармалдатып кайра чаптап койгондон тышкары грим да кылышпады. Сыягы, бул бир эл, каныбыз бир болгондон улам болсо керек. Ал эми Нуриза “Сиз Мухтар Ауэзовго өзүңүз да, интеллектиңиз да окшошсуз”,- деди.
— Тарыхый инсандагы ролуңуз өзγңүзгө жактыбы?
— Эми бул боюнча көрүүчүлөр айтсын. Менин айтаарым, мага кесипкөйлүк, алдын ала даярданбай калгандык жетишпей калды го деп ойлоймун. Жогоруда айттым го, мен айрым эпизоддорго гана тартылдым деп.
— Өкүнүп калган учурлар болдубу?
— Биз Ысык-Көлдөн келгендин эртеси эле Алматыга барып, ал жердеги М.Ауэзовдун үй-музейинде айрым эпизоддорду тартылышыбыз керек эле. Нуриза ошо жакка чакырса да барбай койгом. Туура эмес кылыпмын деп кийин өкүнүп калдым.
-Тасма канча убакыт тартылды, тагыраагы, Сиз катышкан учурлар…
— Жогоруда айтылгандай, Чыңгыз Айтматов менен диалогу бир күн кечке тоодо, ал эми Чолпон-Атадагы үй-музейи менен Саякбай Каралаев экөөсүнүн жолуккан учурлары үч күн, ал эми кийин Мухтар Ауэзовдун НКВД тарабынан суракка алынгандыгы УТРКнын студиясында бир күн кечке тартылып, жалпысы беш күн тартылдым. Ал эми тасма жалпысынан жок дегенде жарым жылдай тартылды окшойт. Биз го режиссёрдун айтканындай отуруп-туруп, сүйлөп коюп кете берет экенбиз. Андан кийинки монтаждоо иштери мындан да түйшүктүү окшойт. “Манас” академиясында иштеген, биздин тасмага тартылышыбызга костюм-шымдан тартып, транспорт, тамак-ашыбызга чейин даярдап, кам көргөн Дастан деген жигиттен эле кээде “Кино качан көрсөтүлөт”,- деп сурап коюп, “Агай, монтаж болуп жатат, буюрса, жакында көрсөтөбүз…”,- деген гана жооп угуп, күтүп жүрдүм.
— Ошентип 30-апрелде “Манас жана Муктар” даректγγ тасмасынын бет ачары болуп өттγ. Ал жогорку деңгээлде уюштурулганын, ага Мамлекеттик катчы Арслан Капай уулу жана белгилүү кыргыз интеллигенциясы барганын социалдык тармактардан окуп жаттык. Сиз болсо, “башкы ролду аткарган актёр катары сүрөткө түшкөндөр көп болду…”,- деп жазыпсыз. Кимдер сүрөткө түшүүнү суранышты жана деги эле ошол учурда кандай сезимдер болду?
— Ооба, “Манас” улуттук академиясы тасманын бет ачарын Бишкектеги заманбап “Техно-парк” борборунда эң жогорку деңгээлде уюштурушуптур. 500 орундук залга көрүүчүлөр толуп, туруп көргөндөр да болду. Казакстандан да көп кноктор келишиптир. Айрыкча комузчу кыздар концерт коюп, айрыкча Рысбай Исаков баш болгон азыркы замандын манасчылары Манастан үзүндү айтып баштаганы жγрөк жылытты.
Тасма бүткөндөн кийин менин башкы ролду аткаргандыгымды билип калгандар чогуу сүрөткө түшүп жатышты. Бул үчүн атайын фотозона да уюштурулуптур. Айрыкча Казакстандан келген коноктор көп түшүштү. Албетте, мындай учур сыймыктануу сезимин жаратат экен.
Дагы бир кызык жагдай, ошол күнү электробайкым менен шашылып бара жатсам, менден бир озуп, бир калып жарышып бараткан бир велосипедчен жигит “Байке, калпагыңыз аябай жарашат экен”,- деп калды. “Мен “Манас жана Мухтар” тасмасына шашылып баратам, башкы ролду аткарган элем, өзүң кайда баратасың”,- десем, “Мен да ошол кинону көргөнү баратам. Ии, Мухтар Ауэзовдун ролун аткардыңызбы, Сизди видеого тартып алсам болобу”,- деп телефонуна тартып жатты.
Баарынан да бүгүнкү баарыбыздын аң-сезимибизди интернет азгырып алган глобалдык заманда улуттук нарк-насилге мамлекеттик деңгээлде көңүл бурулуп, башына ак калпагын кийген окуучулар менен студенттердин кызыгып келип, “Манас” эпосунун идеологиясына сугарылып, кыргыз-казактын Айтматов, Ауэзов сыяктуу алп инсандары тууралуу маалымат алып, улуттук духта тарбиялануусу өтө маанилүү гана эмес, бул эки элдин достугу, бир туугандыгы ажырагыс, түбөлүк экендигинин белгиси деп ойлойм!
Маектешкен Назира СААЛИЕВА